Ik wil het vanochtend hebben over een betrekkelijk onbelangrijk onderwerp, maar toch voel ik me ertoe gedwongen.

Door de jaren heen is mij vaak de vraag gesteld: waarom schept het leven eigenlijk dit ego? Als we in spiritualiteit zoveel tijd besteden aan het overstijgen ervan, eraan voorbijgaan of het loslaten ervan, waarom is het er dan überhaupt? Het leven verspilt zijn tijd immers niet zomaar. Waarom hebben we dan iets als het ego?

Eigenlijk is het heel eenvoudig. Natuurlijk kun je er een fascinerend metafysisch verhaal over vertellen, maar metafysische verhalen interesseren me niet zo.

Als je naar een baby van twee of zes maanden kijkt, zie je dat zo'n kind nog geen ego heeft. Het verkeert in een heel ongedifferentieerde bewustzijnstoestand. Het kan zichzelf nog niet onderscheiden van iets anders. Het bezit nog geen zelfbewustzijn en is daarom ook niet erg functioneel. Het kan nauw-elijks iets zelfstandig doen. Het kan je niet precies vertellen wat het wil of nodig heeft.

Iedereen die een kind heeft grootgebracht weet dat je als het ware de taal van het huilen moet leren. Wanneer een baby huilt, weet je in het begin meestal niet wat dat betekent. Heeft hij honger? Moet de luier verschoond worden? Is hij moe? Wat probeert hij duidelijk te maken? Het is net een vreemde taal. Na verloop van tijd raak je meer vertrouwd met die taal en merk je dat er allerlei verschillende nuances in het huilen zitten. Het is bijna alsof je theebladeren leert lezen. Je begint aan te voelen: dit huiltje betekent dit, dat huiltje betekent dat. Het is alsof je langzaam een vreemde taal leert.

Maar het is natuurlijk geen bijzonder nauwkeurige taal. De communicatie blijft heel rudimentair. Als ik honger heb, huil ik zo. Als ik moe ben, huil ik anders. Als ik gefrustreerd ben, klinkt het weer anders. Het is een vorm van communicatie, maar geen heel precieze.

Naarmate zich een egostructuur ontwikkelt, ontstaat eerst zelfbewustzijn en kort daarna het ego. Zelfbewustzijn komt eerst; het ego volgt vrijwel onmiddellijk.

En dat heeft ook positieve kanten. De negatieve kanten van het ego kennen we allemaal; daar hoef ik niets over uit te leggen. Maar een van de positieve kanten is dat het ons in staat stelt onderscheid te maken. We kunnen zeggen: "ik" in plaats van "jij". Net zoals het nuttig is om een bloem een bloem te noemen. Ik weet niet precies hoe deze bloem heet, dus laten we haar gewoon een bloesem noemen. Zo kunnen we communiceren en elkaar begrijpen.

Als ik "bloesem" zeg, weet je dat ik het niet over een baksteen heb. Taal speelt daar dus een belangrijke rol in. Via taal ontwikkelt het ego zich grotendeels. Niet volledig, maar wel voor een groot deel. Je kunt eigenlijk geen samenhangend ego ontwikkelen voordat je voldoende taal hebt om het bijeen te houden.

Daarom heeft een baby van zes maanden nog geen egostructuur. Hij beschikt nog niet over taal. Alleen over een instinctieve vorm van communicatie: als hij zich goed voelt glimlacht hij, en als hij zich niet goed voelt huilt hij of laat hij op een andere manier merken dat hij van streek is. Dat is meer een reactie dan een echte taal.

Dus deze egostructuur stelt ons in staat allerlei waardevolle dingen te doen. Allereerst kunnen we communiceren, zoals wij nu doen. Ze begrijpt taal, leert taal en is er grotendeels uit opgebouwd: woorden, ideeën en alles wat daarbij hoort.

Relatief gezien is dat een heel positieve ontwikkeling. Vergelijk het maar eens met een steen. Een steen beschikt nauwelijks over taal. Hij kan je niets vertellen en zelfs zichzelf niets vertellen. Daarom zal een steen waarschijnlijk ook niet lijden zoals een mens dat doet, maar misschien ervaart hij ook geen vreugde.

Het ego fungeert als een soort navigatiesysteem. In positieve zin helpt het ons door het leven te navigeren. Een gezond, volwassen ego — iets wat je overigens niet heel vaak tegenkomt — is eigenlijk heel prettig om mee om te gaan.

Ben je ooit iemand tegengekomen met een werkelijk volwassen en gezond ego? Dat zijn heerlijke mensen om in de buurt te hebben. Je kunt ze nauwelijks beledigen. Ze vergeven heel snel. Ze bezitten een groot vermogen tot liefde, mededogen en zorgzaamheid. Natuurlijk hebben ze hun overtuigingen, maar ze klampen zich er niet krampachtig aan vast. Ze zijn opmerkelijk veerkrachtig tegenover de "slings and arrows of outrageous fortune", zoals Shakespeare het uitdrukte. Een volwassen ego bezit veel prachtige eigenschappen.

Zelfs het ontwikkelen van een gezond en volwassen ego is dus al een waardevolle prestatie. Zo'n ego voelt zich over het algemeen redelijk goed over zichzelf. En dat alles helpt je om je weg door het leven te vinden. Niet alleen dankzij taal, maar ook dankzij een gevoel van autonomie. Je bent niet volledig samengesmolten met alles en iedereen om je heen.

Een van de dingen die we in spiritualiteit vaak vergeten, of eenvoudigweg niet begrijpen, is dat de ervaring van eenheid en de ervaring van samensmelting twee totaal verschillende ervaringen zijn. Ze klinken misschien vergelijkbaar en vertonen enkele overeenkomsten, maar ze zijn niet hetzelfde.

Eenheid betekent eenvoudigweg dat je de eenheid van alle dingen waarneemt; dat je ziet dat alles één is, hoe je dat Ene ook wilt noemen. God, Boeddhanatuur, bewustzijn – het maakt eigenlijk niet uit welke naam je eraan geeft.

Samensmelting daarentegen betekent dat je jezelf niet meer kunt onderscheiden van de wereld, of van iemand of iets om je heen.

Een van de minder gelukkige bijwerkingen van bepaalde spirituele oefeningen is dat je té veel kunt gaan samensmelten. Dat gebeurt echt. Wanneer je te veel samensmelt, ben je als een radar-antenne die alles opvangt wat zich om je heen afspeelt. Je kunt dan niet meer onderscheiden wat van jou is en wat van de ander.

Als iemand bijvoorbeeld een slechte dag heeft en jij komt de kamer binnen, dan voel je die energie onmiddellijk. Wanneer je erg open bent, neem je die energie waar, maar je kunt niet meer goed onderscheiden: is dit van mij of van die ander? Dan heb je niet alleen je eigen problemen, maar ook die van iedereen om je heen. Dat is een toestand van samensmelting. Dat is geen eenheid.

En die toestand lijkt sterk op de bewustzijnstoestand van een baby: een toestand waarin vrijwel geen onderscheid bestaat. Daarom zijn baby's zo ongelooflijk gevoelig voor hun omgeving.

Als je een kamer binnenkomt terwijl je erg overstuur bent, is de kans groot dat de baby ineens ook onrustig wordt. Hij voelt de energie, maar heeft geen enkele mogelijkheid om te onderscheiden van wie die afkomstig is. Voor de baby bestaat er eenvoudigweg alleen maar energie.

En in zekere zin is dat zelfs waar. Uiteindelijk is er alleen maar energie. Maar als praktisch navigatieprincipe is het buitengewoon lastig om voortdurend met alles om je heen samengesmolten te zijn.

Het is juist heel nuttig om te kunnen voelen wat van jou is en wat van iemand anders, zodat je niet voortdurend rondloopt met de problemen van anderen.

Zoals ik al zei, kan dit soms een bijwerking zijn van bepaalde spirituele disciplines, of eigenlijk van iedere vorm van innerlijke opening. Je ontwikkelt dan een grotere gevoeligheid. Niet alleen je fysieke lichaam, maar ook je subtielere lichaam wordt veel opener en doorlaatbaarder. Daardoor neem je veel meer informatie op.

Wanneer we opgesloten zitten in een heel strak ego, voelen we nauwelijks wat er om ons heen gebeurt. En als je het niet voelt, kun je het ook niet erkennen.

Wanneer dat extreem wordt, ontstaat er zelfs een vorm van psychopathologie. Dan krijg je iemand die nauwelijks nog iets voelt voor anderen – een sociopaat of psychopaat. Zo iemand kan zich niet werkelijk in een ander verplaatsen en daardoor ook geen echt mededogen ervaren.

Het vermogen om jezelf in een ander te verplaatsen – al is het maar door je verbeelding – vormt juist de voedingsbodem voor compassie.

De meesten van ons kregen tijdens onze opvoeding op bepaalde momenten iets in die richting mee. Bijvoorbeeld wanneer iemand zei: "Hoe denk je dat hij of zij zich daardoor voelt?" Daarmee word je als het ware uitgenodigd even uit je eigen wereldje te stappen en je voor te stellen hoe het voor iemand anders moet zijn.

Dat is een gezonde vaardigheid.

Maar als je dat obsessief doet, is het niet langer gezond. Als je voortdurend bezig bent met de gevoelens en problemen van anderen, verlies je jezelf.

Een gezond ego, een ego dat werkelijk samenhang heeft, schenkt je juist een gevoel van autonomie.

En opnieuw: een autonoom mens is iemand die prettig gezelschap is. Zo iemand bezit een diep besef van zijn eigen bestaan. Hij kent zijn eigen waarde en ziet tegelijkertijd ook de waarde van anderen. Zoals ik eerder zei, staat een gezond ego juist sterk in verbinding met de mensen om zich heen. Het is niet geobsedeerd door zichzelf.

Vrijwel alle religies beginnen daarom met ethische richtlijnen. Of dat nu de Tien Geboden zijn, de boeddhistische leefregels of welke morele code dan ook: zodra je een religieuze traditie binnengaat, krijg je vrijwel altijd eerst de ethische grondslag aangereikt. Dat heeft een goede reden.

Die ethische richtlijnen zijn namelijk bedoeld om het ego te helpen zich te ontwikkelen tot een meer volwassen, zelfstandige en compassievolle vorm. Bovendien beschermen ze niet alleen het individu, maar ook de gemeenschap. Ze reguleren egoïstisch gedrag. In die zin zijn ze waardevol, tenminste wanneer ze op de juiste manier worden overgebracht. En eerlijk gezegd gebeurt dat meestal niet.

Vaak worden morele regels gepresenteerd op een manier die schuldgevoelens, schaamte en allerlei innerlijke conflicten oproept. Daardoor doen ze enerzijds veel goeds, maar veroorzaken ze tegelijkertijd bijna evenveel schade. Het is een gemengd pakket.

Want wanneer je ze niet goed begrijpt, creëren ze een innerlijke verdeeldheid. Dan ontstaat er een beeld van de persoon die je zou moeten zijn, terwijl je voortdurend het gevoel hebt daar nooit helemaal aan te voldoen. Er lijkt altijd een kloof te blijven bestaan.

En als je daar vervolgens ook nog een God aan toevoegt die teleurgesteld of boos zou zijn wanneer je tekortschiet, dan ontstaat er een bijzonder krachtige cocktail. Een uiterst explosief mengsel dat je voortdurend in jezelf meedraagt.

Dat betekent natuurlijk niet dat ethische of morele principes ongezond zijn. Integendeel, ze zijn in wezen juist heel gezond. Een ego zonder enig moreel besef is gevaarlijk.

Een volwassen ego is prettig om mee samen te leven. Een onvolwassen, amoreel ego is niet alleen onaangenaam, maar kan ronduit gevaarlijk zijn, omdat het volledig door zichzelf in beslag wordt genomen.

Morele en ethische principes beschermen ons juist tegen volledige zelfgerichtheid. En vanuit het perspectief van het ego – of eigenlijk vanuit ieder redelijk menselijk perspectief – is dat een heel goede zaak.

Een gevoel van autonomie is dus iets waardevols. Als je kijkt naar grote spirituele leraren, valt één ding steeds opnieuw op. Misschien merk je het niet bewust op, maar intuïtief voel je het wel: zij zijn buitengewoon autonome mensen.

Jezus was een uiterst autonoom mens. Hij liep niet voortdurend rond met de vraag: "Vinden jullie mij wel aardig? Is wat ik zeg wel in orde? Je bent het met me oneens en nu zijn mijn gevoelens gekwetst; zullen we samen een kop koffie drinken zodat ik dit kan verwerken?"

Nee. Hij was een uitzonderlijk autonoom mens. Hoe diep mystiek en verlicht zijn onderricht ook was, hij wist heel duidelijk wie hij was en wat hij deed. Hij raakte niet verstrikt in de mensen of omstandigheden om hem heen. Dat is autonomie.

Met autonomie bedoel ik overigens niet een vorm van egocentrisme. Dat onderscheid is belangrijk, want de twee worden gemakkelijk met elkaar verward.

Iemand die volledig met zichzelf bezig is, kan op het eerste gezicht onafhankelijk lijken, maar dat is iets heel anders dan gezonde autonomie. Een zelfgeobsedeerd mens voelt nauwelijks aan wat er om hem heen gebeurt. Hij is volledig op zichzelf gericht. Dat is geen autonomie, maar juist een onvolwassen egostructuur die nooit werkelijk zelfstandig is geworden.

Ook de Boeddha was een zeer autonoom mens.

Dit alles ontstaat als onderdeel van de ontwikkeling van het ego. Het ego schenkt ons een gevoel van zelfstandigheid.

Toegegeven, die ontwikkeling verloopt zelden perfect. Als het ego zich uitsluitend zou ontwikkelen tot gezonde autonomie, zou dat prachtig zijn. Dat zou fantastisch zijn. Maar zo eenvoudig verloopt het meestal niet.

Het ego kan zich wel degelijk ontwikkelen tot een gezonde vorm van autonomie, maar tegelijkertijd draagt het een fundamenteel innerlijk conflict in zich. Dat is ook één van de redenen waarom de Boeddha, toen hij zijn inzicht kreeg in de menselijke natuur, zei dat het leven lijden is.

Daarmee bedoelde hij niet dat alles in het leven lijden is. Want als dat zo was, zou hij ongelijk hebben gehad. Iedereen weet immers dat zelfs mensen die veel hebben geleden ook momenten van diepe vreugde, geluk, liefde en welzijn hebben gekend. Ook vanuit het ego kunnen we zulke ervaringen beleven.

Gelukkig is het leven dus niet uitsluitend lijden. Misschien is dat zelfs maar goed ook. Want als het alleen maar lijden was, zouden we waarschijnlijk geen seconde in het ego willen verblijven. Tegelijk zouden we dan ook nooit de positieve kwaliteiten ontwikkelen die het ego juist probeert voort te brengen, zoals autonomie.

Maar één van de fundamentele inzichten van de Boeddha was dat er binnen het ego een ingebouwde spanning aanwezig is. Hij formuleerde dat niet in precies deze woorden; ik geef er een eigentijdse formulering aan.

Wanneer we persoonlijk kijken, maar ook breder naar het leven zelf, is het duidelijk dat er lijden bestaat. Niet alleen mensen lijden; talloze levende wezens kunnen lijden. Dat is eenvoudigweg een wezenlijk aspect van het bestaan.

Duizenden jaren geleden zagen mensen al iets wat wij tegenwoordig liever niet onder ogen zien. Namelijk dat het leven zichzelf voedt. Het kan niets anders consumeren dan leven. Elke keer dat je eet, consumeer je leven. Of je nu vegetariër bent, veganist of vlees eet: je eet levende vormen. Het leven voedt zich met leven. Dat is de enige brandstof die het kent. Wanneer een koe gras eet, consumeert zij eveneens leven. Zo werkt het bestaan.

Daarom is het belangrijk om, ondanks alle kritiek die spiritualiteit vaak op het ego heeft, niet te vergeten dat zich tijdens de ontwikkeling van het ego ook een aantal uiterst waardevolle menselijke kwaliteiten vormt. Ik noem er vandaag slechts enkele; er zijn er veel meer.

Wanneer we dus spreken over het overstijgen van het ego, bedoelen we niet dat we gezonde autonomie willen vernietigen. Ook de gezonde structuren van het ego zijn uiteindelijk niet het probleem. Uiteindelijk zullen ook die worden overstegen, maar zij vormen niet de bron van ons lijden.

Het zijn juist de ongezonde aspecten van het ego die ons vaak verder drijven. Juist zij kunnen ons naar een dieper bewustzijn voeren. Tenminste... ze kunnen dat doen. Dat gebeurt lang niet altijd.

Zoals ik eerder zei: als er helemaal geen lijden bestond, dan zou het leven waarschijnlijk eindeloos blijven voortbestaan in een toestand van illusie.

Want waaraan zou je merken dat je jezelf misleidt? Hoe zou je dat ooit ontdekken? Lijden is vaak juist het signaal. Wanneer je lijdt, zegt het leven als het ware: "Je ziet de werkelijkheid hier niet helder." Daarom lijd je.

Niet elk lijden heeft natuurlijk die oorzaak. Als je je been breekt of ziek wordt, hoort daar pijn bij. Pijn en lijden zijn niet hetzelfde, hoewel ze nauw met elkaar verbonden zijn. Maar zonder enige vorm van lijden zou je geen enkel referentiepunt hebben.

Er is overigens nóg een kompas dat waarheid van onwaarheid onderscheidt. Dat is je fundamentele intelligentie. Maar als we eerlijk zijn: hoe vaak vertrouwen we daar werkelijk op? We denken graag dat we heel rationeel en verstandig handelen. Dat geloven we graag over onszelf. Maar meestal werkt het niet zo. Soms wel. Maar meestal niet.

Het eenvoudigste voorbeeld zie ik al mijn hele leven terug. Misschien herken je het zelf ook. Stel dat je een baan hebt die je eigenlijk niet leuk vindt. Na verloop van tijd wordt steeds duidelijker dat die baan je geen voldoening meer geeft. Je probeert jezelf ervan te overtuigen dat het wel meevalt. Je probeert je aan te passen. Je probeert tevreden te zijn. Maar diep vanbinnen weet je dat het niet meer klopt.

Op een gegeven moment ontstaat zelfs een helder inzicht: "Eigenlijk zou ik iets anders moeten gaan doen." En hoeveel mensen vertrekken op dat moment daadwerkelijk? Vrijwel niemand.

Wie nu moet lachen, herkent dit waarschijnlijk. De meeste mensen blijven gewoon zitten. Ze weten dat het tijd is om verder te gaan, maar er ontbreekt iets. Er ontbreekt emotionele kracht. Er ontbreekt een innerlijke stuwkracht. Ze weten dat het niet meer werkt, maar dat weten alleen is meestal niet genoeg.

In de toestand van het ego hebben we vaak een bepaalde hoeveelheid emotionele energie nodig om werkelijk in beweging te komen. Vooral wanneer die beweging ons opnieuw het onbekende in voert.

Want zodra je je baan opzegt, weet je niet precies wat ervoor in de plaats zal komen. Je moet nieuw werk zoeken. Je weet niet hoe dat zal verlopen. En juist dat onbekende maakt veel mensen ongemakkelijk.

Hoe krijgen de meeste mensen dan uiteindelijk die innerlijke stuwkracht? Meestal bouwen ze in de loop van de tijd negatieve energie op. Ze worden steeds gefrustreerder, bozer, verbitterder of somberder. Ze verzamelen als het ware een voorraad negatieve energie. En wanneer die groot genoeg wordt, brengt die hen eindelijk in beweging.

Een gezond ego heeft daar misschien maar weinig van nodig. Een klein beetje is voldoende en het zegt: "Ik begrijp het. Tijd om verder te gaan." Maar de overige achtennegentig procent van de mensheid heeft veel meer negatieve energie nodig.

Sommige mensen hebben zelfs een enorme hoeveelheid nodig voordat ze eindelijk loskomen. En dit zie je niet alleen bij werk. Het gebeurt net zo goed in relaties.

Daarom kost het mensen vaak zoveel tijd om een relatie te beëindigen. Er moet eerst een enorme hoeveelheid negatieve energie worden opgebouwd voordat ze in staat zijn de band los te laten. Er staat nergens in het leven geschreven dat je eerst boos, verbitterd of wanhopig moet worden voordat je verstandig een nieuwe stap kunt zetten. Maar vanuit het perspectief van het ego bewegen we meestal niet vanuit onze aangeboren wijsheid.

Zoals ik al zei: die wijsheid is er eenvoudigweg. Ze laat je zien: "Dit werkt niet meer." Een werkelijk gezond en volwassen ego – en daarvan zijn er helaas niet veel – heeft aan dat inzicht genoeg. De meeste mensen niet. Zij moeten eerst voldoende negatieve energie opwekken. En wanneer die negatieve energie eindelijk heet genoeg is geworden, ontstaat er voldoende kracht om los te breken.

Dan komt het moment waarop je zegt: "Genoeg. Vandaag vertrek ik." Of je zit al vier jaar in een relatie die eigenlijk niet meer werkt. Misschien zelfs al tien jaar. Je wist tien jaar geleden al dat het niet goed zat. Maar je kon niet eenvoudig handelen vanuit je eigen innerlijke wijsheid.

Het goede nieuws is dat die wijsheid er vrijwel altijd al was. Als we eerlijk terugkijken op ons leven, ontdekken we vaak dat we het al lang wisten voordat we daadwerkelijk iets deden. Soms jaren van tevoren. Alleen konden we er nog niet naar handelen.

Wat gebeurt er vervolgens wanneer de meeste relaties eindigen? Mensen wachten. En wachten. En wachten. Tot ze eindelijk voldoende negatieve energie hebben opgebouwd om de scheiding te kunnen verdragen. Natuurlijk kennen we allemaal de prijs daarvan. Wanneer de relatie eindigt, blijven bitterheid, woede, verwijten en wrok achter. Er ontstaat een wirwar van negatieve emoties. Maar die negatieve energie heeft wel gedaan waarvoor ze werd opgebouwd. Ze leverde de emotionele stuwkracht die nodig was om iets te doen wat zonder die energie nauwelijks mogelijk leek.

Eén van de mooie kanten van ouder worden – tenminste, als we werkelijk rijpen – is dat we steeds minder negatieve energie nodig hebben om naar onze eigen wijsheid te luisteren.

Dat gebeurt niet altijd. Misschien zelfs niet zo vaak. Maar het kan een van de grote voordelen van ouder worden zijn. Door de ervaring die je opdoet, ontdek je langzaam: "Ik hoef niet eerst volledig overstuur te raken voordat ik een baan kan verlaten." Of: "Ik hoef niet eerst volledig verbitterd te worden voordat ik een relatie beëindig." Dat is helemaal niet nodig.

Een onvolwassen ego kent vaak nauwelijks een andere mogelijkheid. Het kan pas loslaten wanneer de negatieve energie groot genoeg is geworden.

En dit gebeurt trouwens ook in spirituele kringen. Je zit in een spirituele gemeenschap en ergens begin je te voelen: "Eigenlijk past dit niet meer bij mij." Vertrekken de meeste mensen dan? Nee. Tegen de tijd dat ze vertrekken zijn ze meestal woedend. "Wat een stel idioten was dat daar!" Ze vertrekken verbitterd, teleurgesteld en vol verwijten.

Je ziet dit verschijnsel eigenlijk overal waar mensen een stap moeten zetten naar iets onbekends. Want als er één ding is waaraan mensen gehecht zijn, dan is het voorspelbaarheid. We houden van wat we kennen. Soms lijken mensen zelfs liever vast te houden aan een rampzalige relatie dan alleen te zijn. Waarom? Omdat ze bang zijn dat ze zichzelf misschien nog minder prettig zullen vinden dan hun partner. Of omdat ze dan al hun eigen onzekerheden onder ogen moeten zien. En zodra je een onbekend terrein betreedt, komen die onzekerheden vanzelf naar boven.

Een gezond en volwassen ego heeft daarentegen veel minder negatieve energie nodig om "op te stijgen", om werkelijk in beweging te komen. Daarom zijn zulke mensen ook zo prettig gezelschap. Ze hoeven geen emotionele conflicten te creëren. Als een vriendschap niet meer werkt, kunnen ze dat eenvoudig erkennen. En vervolgens verdergaan. Zonder drama.

Misschien valt je ook op hoe zeldzaam dat is. Dat komt omdat het ego vol tegenstrijdige gevoelens zit over verandering, vernieuwing en het onbekende. Daardoor kost het zoveel energie om jezelf een nieuwe richting op te bewegen. Een werkelijk autonoom mens heeft daar veel minder moeite mee.

Je ziet dus dat het ego zowel positieve als negatieve kanten heeft. Hoe gezonder het ego wordt, hoe minder de negatieve aspecten de overhand hebben.

Maar zelfs een zeer gezond ego deelt nog steeds in één van de fundamentele inzichten van de Boeddha: dat er een zekere mate van lijden inherent is aan het menselijke bestaan. Zelfs aan het leven zelf kleeft een zekere droefheid.

Als je denkt dat verlichting betekent dat iemand van wie je houdt kan sterven zonder dat je daar iets bij voelt, dan houd je jezelf voor de gek. Zo werkt het niet.

Misschien ga je veel gemakkelijker met verlies om. Misschien verloopt je rouw sneller. Misschien beweeg je veel soepeler door de verschillende fasen van verdriet. Maar dat betekent niet dat je nooit meer verdriet zult ervaren.

Zoals ik al zei: Vertel Jezus maar eens dat een verlicht mens nooit lijdt. Er waren momenten in zijn leven waarop hij buitengewoon diep leed.

Dat past misschien niet in ons romantische beeld van verlichting. Wij hopen vaak dat waarheid zoiets is als een eeuwige fopspeen die ons voortdurend geruststelt.

Naarmate we ontwaken, verdwijnt inderdaad een enorm deel van het lijden. Misschien wel negentig of vijfennegentig procent. Absoluut. Maar wanneer je probeert ook het allerlaatste restje lijden uit te bannen, houd je jezelf misschien iets voor. De Boeddha wees er immers juist op dat er in het leven altijd een zekere mate van lijden aanwezig blijft.

Dus uiteindelijk wil het ego, vanuit zijn eigen gezichtspunt, vooral één ding: zijn lijden zoveel mogelijk beperken. Dat is op zichzelf niets verkeerds. Het is niets waarvoor iemand zich hoeft te schamen. Elk redelijk mens zal zeggen: als ik kan kiezen, lijd ik liever minder dan meer. Dat is een volkomen natuurlijke en rationele neiging. Sterker nog, juist dat verlangen om minder te lijden zet vaak de spirituele zoektocht in gang. Daar is niets mis mee; het is een gezonde impuls.

Maar er is ook een andere kant. Wanneer onze enige drijfveer is om niet te lijden, wanneer dat ons hele bestaan bepaalt, dan kan juist dát een nieuwe illusie worden. Want in onze pogingen om pijn te vermijden doen we soms de vreemdste dingen. En heel vaak creëren we juist méér lijden door alles wat we ondernemen om niet te hoeven lijden. Terwijl we ons lijden proberen te verminderen, vermeerderen we het juist.

Diepere lagen van ons wezen zijn echter in iets heel anders geïnteresseerd. Ze willen het leven niet doorbrengen met een voortdurende poging om pijn te beperken. Ze zijn veel meer gericht op het vergroten van ons vermogen om lief te hebben. En dat is een veel diepere impuls.

Dat zie je bijvoorbeeld terug in het verhaal van Jezus: "Want God had de wereld zo lief dat Hij zijn eniggeboren Zoon gaf." (Johannes). En die Zoon was uiteindelijk Hijzelf. Je houdt zo intens van iets dat je jezelf eraan schenkt. Je stort jezelf erin uit. Ook al weet je dat het niet altijd gemakkelijk zal zijn.

Eigenlijk doen mensen dat voortdurend. Wanneer je werkelijk van iemand houdt, zul je dingen doen die je soms pijn bezorgen, juist omwille van die liefde. Denk maar aan ouderschap. Als je denkt dat je een kind kunt krijgen zonder ooit te lijden, dan kom je bedrogen uit. Maar het mooie is dat je liefde groter is dan je verlangen om geen pijn te voelen. Als dat niet zo was, zou je een slechte ouder zijn. Dan zou je bij elke huilbui denken: "Waarom laat je me niet gewoon met rust?" Natuurlijk kun je dat soms even voelen. Zeker als je voor de honderdste nacht op rij voor de vijfde keer wakker wordt gemaakt. Dan spring je niet uit bed met de gedachte: "Ach, mijn lieve kind roept me." Op een gegeven moment wrijf je de slaap uit je ogen en verzucht je: "Mijn hemel... alweer?"

En toch sta je op. Niet omdat je zin hebt, maar omdat je liefhebt. Liefde brengt je in beweging. Uit liefde ben je bereid ongemak te verdragen.

Dat is het bijzondere van liefde. Haar motivatie is niet het vermijden van lijden. Daar draait het haar niet om. Haar enige zorg is haar vermogen om lief te hebben. Wanneer je de diepste dimensie van liefde voelt, ontdek je dat zij niet wordt gestuurd door de egoïsche wens om geen pijn te ervaren. Zij wil alleen maar vollediger, dieper en onzelfzuchtiger liefhebben. En hoe rijper de liefde wordt die we ervaren, hoe duidelijker dit zichtbaar wordt.

De lagere vormen van liefde zijn veel kwetsbaarder. Zodra er enig ongemak ontstaat, zeggen we al snel: "Ik denk dat ik niet meer verliefd ben." Of: "Mijn vriendin woont vijf minuten rijden verderop... dat is eigenlijk best ver." Tenzij je je natuurlijk erg eenzaam voelt. Of dat bekende verhaal: "Schat, ik hou echt van je. Echt waar. Alleen heb ik geen tijd voor je. Ik speel zeven dagen per week poker met de jongens, dus ik zie je bijna nooit. Maar ik hou echt van je." Dat is natuurlijk geen liefde.

Laten we nu teruggaan naar het ego.

De ontwikkeling van het ego als idee, als beeld van jezelf, is problematisch. Zodra je een beeld van jezelf hebt gevormd, moet je dat voortdurend beschermen. Wat jouw zelfbeeld ook is, je zult het verdedigen – of je dat nu wilt of niet.

Is je zelfbeeld heel positief, dan bescherm je jezelf tegen iedereen die jou negatief zou kunnen zien. Is je zelfbeeld juist negatief, dan wijs je complimenten af. "Nee hoor, dat gaat niet over mij. Ik ben helemaal niet zo. Ik ben waardeloos." Maar tenminste weet je dan wie je denkt te zijn.

Opmerkelijk genoeg zijn de meeste zelfbeelden eerder negatief dan positief. Daarom leeft er in de hele egostructuur een voortdurende angst om ontmaskerd te worden. Een voortdurende onzekerheid. Want je weet uit ervaring hoe kwetsbaar dat beeld is. Eén enkele opmerking van iemand kan je hele dag verpesten. Soms probeer je je daartegen te verzetten, maar bepaalde woorden raken je tot op het bot. Ze kwetsen je gevoelens. Of beter gezegd: ze kwetsen het beeld dat je van jezelf hebt. Zo broos is het.

Als jouw identiteit zo kwetsbaar is dat iemand je met een paar woorden pijn kan doen, dan leef je op een bijzonder onzekere plek.

En meestal hebben we niet één enkel zelfbeeld. We dragen er vele tegelijk in ons. Ze wedijveren voortdurend met elkaar.

"Ik ben goed."
"Nee, ik ben niet goed genoeg."
"Ik heb gelijk."
"Ik zit fout."
"Ik ben de moeite waard."
"Ik ben waardeloos."

Afhankelijk van de omstandigheden schiet je van het ene beeld naar het andere. En die beelden gaan onderling met elkaar in gevecht. Dat innerlijke conflict ontstaat vaak zonder dat er buiten jezelf werkelijk iets aan de hand is.

Daarom is het zo wankel om je leven op zulke beelden te baseren.

Een gezond ego is overigens veel steviger. Het bezit meer veerkracht. Ook daarin bestaan zelfbeelden, soms zelfs tegenstrijdige, maar ze beheersen de persoon veel minder. Zo iemand kan veel beter omgaan met conflicten.

Toch blijft er altijd een zekere kwetsbaarheid bestaan. En bovendien bevindt zich in het hart van ieder ego iets eigenaardigs: een leegte.

Het beeld dat altijd bij me opkomt, hoe vreemd ook, is dat van een donut. Een vorm met een leeg gat in het midden. Zo is ook het ego opgebouwd. In het centrum ervan bevindt zich een lege ruimte – bijna als een zwart gat. Die leegte is er altijd. Je hoeft niet eens heel diep te zoeken om haar te vinden.

Juist die leegte vormt de belangrijkste bron van de angst en onzekerheid waarop het ego is gebouwd. Mensen gaan daar heel verschillend mee om.

In het Westen is onze collectieve kwaal – zoals ik vaker heb gezegd – een diep gevoel van minderwaardigheid. Een slecht zelfbeeld. Je slecht voelen over jezelf. Dat is bijna een epidemie geworden. Sterker nog: het is zo normaal geworden dat veel westerlingen zich nauwelijks kunnen voorstellen dat iemand zou kunnen opgroeien zonder zich fundamenteel tekort te voelen schieten.

En toch bestaat zoiets.

Toen de eerste Tibetaanse leraren tientallen jaren geleden naar het Westen kwamen, kregen zij studenten tegenover zich die zeiden: "Ik voel me zo onwaardig."

Sommige leraren begrepen aanvankelijk niet eens waar hun leerlingen het over hadden. Er is een verhaal over een Tibetaanse meester die letterlijk vroeg: "Wat bedoel je daarmee?" Het idee dat iemand zich werkelijk onwaardig zou voelen, was voor hem nauwelijks voorstelbaar. Dat was geen thema waarmee men in zijn cultuur in dezelfde mate worstelde. Natuurlijk hadden zij hun eigen psychologische patronen, iedere cultuur heeft die, maar dit was er geen van.

Sindsdien zijn er natuurlijk veel veranderingen geweest. En als je lang genoeg in Amerika woont, krijg je deze westerse ziekte vanzelf cadeau.

In onze cultuur verklaren we minderwaardigheid meestal vanuit opvoeding, afwijzing, schaamte of pijnlijke ervaringen. Dat speelt allemaal een rol. Maar zelfs zonder zulke ervaringen blijft er nog iets over: die lege ruimte in het centrum van het ego.

En het merkwaardige is dat juist dát de poort is waar je in spiritualiteit doorheen moet. Je moet door die leegte heen.

Die leegte is op zichzelf helemaal geen probleem. Ze is eenvoudig stil. Leeg. Zonder oordeel. Ze vertelt niets over jou. Ze is niet goed en niet slecht. Ze is alleen maar leeg.

Zoals sterrenstelsels een zwart gat in hun centrum hebben, zo bezit ook het ego zo'n leeg middelpunt.

Alleen hebben wij geleerd – meestal zonder woorden – om die leegte verkeerd te interpreteren. We ervaren haar als een persoonlijk gebrek. "Er klopt iets niet aan mij."

De meeste mensen ervaren die leegte overigens niet zo direct dat ze haar als leegte herkennen. Ze voelen alleen een onbestemd gemis. En onze cultuur leert ons dat dit betekent: ik ben niet goed genoeg.

Soms noemen we dat ook onechtheid. Heb je ooit het gevoel gehad dat je eigenlijk maar doet alsof? Dat je een rol speelt? Veel mensen ervaren dat vooral tijdens hun puberteit. Ze beginnen te beseffen dat het beeld waarmee ze zijn opgegroeid eigenlijk niet klopt. Dat het beeld van hun ouders kwam. Of van de cultuur. Dus proberen ze het af te schudden.

Helaas vervangen de meesten het slechts door een nieuw beeld. Later ontdekken ze dat dit nieuwe beeld eigenlijk nauwelijks verschilt van het oude. Je hebt het alleen andere kleren aangetrokken.

Daarom vinden zoveel mensen stilte zo moeilijk. Wanneer we stil worden, wanneer we onszelf niet langer bezighouden of afleiden, voelen we vrijwel onmiddellijk dat lege centrum.

Heb je geleerd erin te rusten, dan ontdek je dat het helemaal niet angstaanjagend is. Integendeel. Het is buitengewoon vredig. En meer nog: het vormt de toegangspoort tot iets oneindig diepers. Tot ontwaken zelf. Maar als je dat nog niet kent, dan zul je tijdens de stilte merken hoe je geest reageert op die leegte. Sommigen worden somber. Anderen gaan juist steeds sneller denken. Hun gedachten beginnen te razen, alleen maar om die leegte niet rechtstreeks te hoeven voelen. Zeker in het Westen is dat begrijpelijk, want wij zijn geconditioneerd om leegte te ervaren als fundamentele tekortkoming.

En toch schuilt daarin ook een waarheid die wij vaak over het hoofd zien.

Je voelt je onwaardig? Natuurlijk. Je doet immers alsof je iemand bent die je niet werkelijk bent. Al je levensenergie is geïnvesteerd in een beeld. Maar dat beeld bén jij niet. En diep vanbinnen weet je dat. Zo ontstaat haast ongemerkt de overtuiging dat er iets mis met je is. Niet omdat het ego slecht of zondig zou zijn, maar omdat het beeld eenvoudigweg niet werkelijk kan zijn wie jij bent.

Daarom blijft er altijd een zekere onvrede bestaan zolang je jezelf met dat beeld vereenzelvigt. Niet jij bent onwaardig. Het beeld dat je over jezelf bent gaan geloven, is niet waardig om jou te vertegenwoordigen. Dat is een wezenlijk verschil.

Het is alsof je jezelf zou verwarren met de kleren die je draagt. Er is niets mis met die kleren. Maar ze kunnen nooit werkelijk zijn wie jij bent. Veel mensen leven alsof zij hun uiterlijk zijn. Daarom moeten ze er altijd perfect uitzien.

Wanneer we de ervaring van onwaardigheid onmiddellijk proberen weg te poetsen met positieve gedachten, missen we misschien juist haar bevrijdende boodschap.

Niet jij bent het probleem. Alleen het beeld waarmee jij jezelf bent gaan identificeren. Dat beeld ontstond heel natuurlijk tijdens de ontwikkeling van het ego. Het ego heeft ook gezonde kanten – autonomie, zelfstandigheid en volwassenheid – maar het beeld is nooit jouw ware wezen.

Wat zou het mooi zijn als we dat al als kind hadden geleerd.

Zoveel mensen vertellen dat ze zich al heel jong voelden alsof ze deden alsof. Alsof ze een rol speelden. Ik herinner me dat ik dat zelf ook voelde. Niet heel zwaar, maar duidelijk genoeg. Ik keek om me heen en dacht: "Iedereen lijkt hier moeiteloos mee om te gaan." Later ontdekte ik dat vrijwel niemand er werkelijk moeiteloos mee omgaat.

Wanneer we onszelf verkeerd waarnemen, zal dat altijd onecht aanvoelen. Dat kan niet anders. En juist dat ongemak – hoe subtiel ook – helpt ons uiteindelijk om het los te laten. Want als het volledig echt zou voelen, zouden we ons er voor altijd aan vastklampen.

Daarom spreek ik over het valse zelf. Niet als een moreel oordeel. "Vals" betekent niet slecht of zondig. Het betekent eenvoudigweg: niet werkelijk.

Daarom speelt stilte zo'n belangrijke rol in vrijwel alle mystieke tradities. Wanneer je stil bent, kun je het beeld niet langer in stand houden. Je moet het voortdurend denken om het levend te houden. Zodra dat denken stopt, valt het beeld vanzelf uiteen.

Dat kan heerlijk zijn. Het kan beangstigend zijn. Of verwarrend. Maar wanneer je weinig ervaring hebt met stilte, ontmoet je uiteindelijk het beeldloze centrum van het ego.

Gisteren sprak ik daar al over tijdens de vragenronde. Bewustzijn zelf heeft geen beeld. Het bewustzijn waarmee jij nu naar mij luistert, heeft geen vorm. Het beeld bevindt zich alleen in je denken. Daarom zei Ramana Maharshi: "Wees stil." Lukt dat niet, onderzoek dan. Lukt ook dat niet, beoefen dan devotie.

Al deze wegen zijn waardevol. Ze passen bij verschillende mensen. Maar stilte is de meest directe weg, omdat het beeld daarin niet overeind kan blijven.

Wanneer je jezelf werkelijk de vraag stelt: "Wie ben ik?" en je kijkt voorbij alle gedachten, gevoelens en herinneringen waarmee je jezelf gewoonlijk identificeert, ontdek je iets merkwaardigs. Je kunt geen beeld vinden.

Als ik je vraag je hand te laten zien, kun je dat onmiddellijk doen. Maar als ik zeg: "Laat jezelf eens zien." Wat wijs je dan aan?

Wanneer je echt kijkt, vind je niets. En juist dát is het begin van het antwoord.

Wanneer je bij zelfonderzoek geen antwoord vindt, denk je vaak dat je gefaald hebt. Maar juist het uitblijven van een antwoord is het antwoord. Je begint te zien dat er achter het beeld niets te vinden is. Misschien ben jij helemaal geen ding. Misschien ben jij geen beeld. Dat is wat Ramana bedoelde met: wees stil.

Wanneer je werkelijk stil wordt, kun je niet anders dan dat beeldloze bewustzijn ontmoeten. En als je jezelf daarin laat vallen – als je door die lege kern heen gaat – ontdek je dat zij de toegangspoort is tot het oneindige.

Pas achteraf zie je wat je al die jaren hebt gedaan. Je was voortdurend water aan het trappelen boven die leegte. Je hield jezelf overeind met het ene beeld na het andere. Met de ene overtuiging na de andere. Zelfs een negatief zelfbeeld was nog beter dan erin weg te zinken. Alles was goed, zolang je maar niet hoefde stil te vallen.

Maar zodra je werkelijk zinkt, ontdek je het oneindige. En dan kijk je terug en zie je dat al dat gevecht, al dat verdriet, al dat streven en al dat vasthouden slechts manieren waren om boven water te blijven.

Dan begrijp je ook waarom zoveel mensen bang, reactief en gespannen zijn. Ze zijn allemaal water aan het trappelen.

Johannes van het Kruis verwoordde precies hetzelfde inzicht: "Om te komen tot de kennis die je niet bezit, moet je gaan langs een weg die je niet kent."

Om te ontdekken wie je werkelijk bent, moet je bereid zijn een gebied binnen te gaan waar je jezelf niet meer kunt vinden. Waar je niet meer weet wie je bent. En juist wanneer je daar stil blijft, openbaart zich wat je werkelijk bent.

Dat is dezelfde waarheid die christelijke mystici, oosterse wijzen en alle grote spirituele tradities op hun eigen manier hebben proberen uit te drukken.

En wat blijft er dan over? Een gezonde autonomie. Zonder het beeld dat voortdurend beschermd moet worden. Dan zie je dat het ego nooit een vergissing was. Het had een functie. Het hielp een zelfstandig mens tot ontwikkeling te komen. Maar daarna mag het beeld worden losgelaten.

Autonomie kan blijven bestaan. Het beeld is niet langer nodig.

Ik wens jullie een mooie dag.

♡ ♡ ♡

I’d like to talk about a relatively unimportant subject this morning, but nonetheless I’m compelled to do it anyway.

You know, over the years I’ve often gotten the question, you know, why does life create this ego? If we spend, in spirituality, so much time trying to get over it, or beyond it, or under it, or something, why is it there to begin with? Why does, you know, life doesn’t really waste its time that often. Why does it, why does it, why do we have this thing called ego?

And it’s actually quite simple. Of course you could make a, you know, really interesting metaphysical story about why we have ego, but I’m not interested in metaphysical stories.

You know, when you’re, if you see a two-month-old or a six-month-old infant, that infant really has, certainly has no ego, and it’s in a very undifferentiated state of consciousness. It can’t differentiate itself from anything else. It has no, what we call, self-consciousness at that age, and therefore it’s not very functional. It can’t really do much for itself. It can’t tell you specifically what it wants and what it needs.

Anybody who’s raised a child knows you have to sort of learn the language of crying, because when your baby cries, you know, at first you tend to not know what it means. What do they want? Are they hungry? Do I need to change their diaper? Do they need to go to sleep? What’s being communicated? It’s like, it’s like a foreign language, and then over time you get a little bit more accustomed to this foreign language, and you realize that there are, there are lots of different inflections about the way, let’s say, an infant will cry, and you start to be, it’s almost like reading tea leaves or something. You know, you start to kind of pick up on, okay, that cry means this, and that kind of cry means that, and you know, you kind of, it’s almost like learning a little bit of a foreign language, I suppose.

But it’s, you know, it’s not the most accurate language in the world, right? You can only communicate very rudimentary. If I’m hungry, I scream this way. If I’m tired, I scream that way. Do you know, if I’m frustrated, I cry this, you know, and so it goes. It’s a form of communication, but it’s not particularly accurate.

So, as we develop ego structure, self-consciousness, and then ego, because self-consciousness comes first, ego is not, is not far behind. What it gives us in a positive sense, because we all know the negative aspects of ego, you don’t need me to tell you about the negative aspects of ego, the difficulties of ego, the positive aspects of ego, however, is that, number one, it allows you to differentiate. You can go, me instead of you, in the same way that it’s useful to say, whatever these flowers are called, I don’t know what kind of flower this is, or blossom it is, we’ll call it a blossom, you know, but it allows, it allows, it allows us to communicate, it allows us to understand each other.

If I say blossom, you know that I’m not talking about a brick, do you know, I’m talking about a blossom. So, language is also part of that, isn’t it? Language is actually the thing through which ego is developed, is in large part, not entirely, but in large part through language. You can’t really have a coherent ego structure until you have enough language to hold it together. That’s why a six-month-old doesn’t have an ego structure, because they have no language. Like I said, except a very instinctual language of, you know, if they’re feeling good, they smile, and if they’re not feeling good, they cry, or let you know they’re upset in some way. That’s a type of, just more of a response, really, than any kind of an accurate language.

So, there are some very positive things that this ego structure allows us to do. Number one, it allows us to communicate, like we’re doing now, because it can comprehend language, it learns language. It’s actually constructed, as I say, primarily out of language, words and ideas, and all the rest.

And relatively speaking, that’s a positive thing. If you ever wonder about this, just look at how much more, how you can communicate in a different way than, say, you know, a rock doesn’t have much language. It can’t tell you anything, can’t even tell itself anything. Therefore, a rock’s probably not going to suffer like a human being does, but neither will it maybe feel joy.

So, it does allow us, it’s kind of this navigating principle. The ego is what allows you to navigate through life. In a positive sense, it allows you a healthy ego, a mature, healthy ego, which you don’t find all that often, you know. But a mature, have you ever met a really mature, healthy ego? They’re delightful. I love being around mature, healthy egos. You know, you can’t insult them very easy. They forgive very, very quickly. They have a great capacity for love and compassion and for caring. They certainly have their beliefs, but they’re not holding on to them overly tightly, you know. They’re quite resilient to the sort of slings and arrows of outrageous fortune, as Shakespeare would say. That’s a, you know, a mature ego has a lot of really nice qualities to it, you know.

So, even to establish a really quite mature and healthy ego, a healthy ego feels relatively pretty good about itself, and so it goes. And all this allows you to navigate through life in a particular way, you know, not only through the use of language, which allows you to navigate also, but through a sense of autonomy. So, you’re not totally merged with everything and everybody around you.

One of the things that we often forget in spirituality, or don’t understand, is that the experience of unity and the experience of merging are two completely different experiences. They sound similar, and there may be some similarities, but they’re not the same thing.

Unity is just simply to perceive the unity of all things, to see that everything is one, whatever you want to call that one. God, Buddha nature, consciousness, doesn’t really matter what we call it.

Merging is when you can’t differentiate yourself from the world, or someone, or something around you, right?

And so, one of the unfortunate byproducts of certain spiritual practices is actually, you can actually become overly mergey. It happens, right? When you’re overly mergey, you’re like a radar antenna that picks up everything around you, and you stop being able to differentiate what’s yours and what’s theirs, right?

So, if somebody’s having a bad day, you walk in the room, you feel the energy, if you’re if you’re very sort of open, you feel the energy, and you can’t quite tell, is that mine? Is that theirs? So, not only do you have your problem, but you have everybody else’s problem to deal with. That’s the merged state of consciousness. That’s not unity, that’s mergey.

And it’s very similar to a state that an infant’s in, a very merged state, where there’s no differentiation. That’s why infants are very, very sensitive to their environments.

You know, if you walk in a room, and you’re really upset, it’s very, it’s very, very likely that all of a sudden that infant gets upset, because they’re feeling energy, but they have no way to tell whose energy it is. As far as they know, there’s just energy. And in one sense, and sort of an ultimate sense, that’s correct. There is just energy, but as far as a navigational principle, to be merged with everything around you is a relatively difficult way to go through existence.

You know, it’s actually useful to be able to feel and discriminate what’s yours and what somebody else’s, so that you’re not walking around in everybody else’s business all the time. You know, as I say, sometimes it’s a byproduct of certain kinds of spiritual disciplines, or even any kind of opening. There’s often some greater capacity. Your sensory, this thing, your body, not only your physical body, but sort of your subtle body, gets very, very, much more open and porous, and so it can take in a lot more information.

You know, when we’re really sort of closed in a very tight, tight egoic space, not only can you not feel what’s going on around you, but you can’t, and therefore you can’t even acknowledge it, right? You don’t really gotta, if that gets really, really desperately bad, you know, then you’ve got a kind of pathology, then you’ve got a sociopath or a psychopath, who can’t actually feel, have a feeling for anything or anybody around them, and it’s therefore they can’t actually feel compassion. They can’t actually put themselves in somebody else’s place, right?

And so to be able to be able to do this, to be able to put yourself in the place of someone else, even through imagination, can breed a kind of compassion. Most of us growing up were, at certain times in our lives, encouraged to be able to do that. You know, well, how do you think that affects so-and-so, honey? And it’s a way of saying, like saying, get out of your space for a moment and check out how it might be somewhere else, right? It’s a healthy thing to be able to do. If you’re, if you’re doing it obsessively, then it’s not healthy, right? As I say, if you’re always in everybody else’s business, it’s not particularly healthy.

An ego, in its healthy aspect, when it actually has a coherency to it, it does give you a sense of autonomy, right? An autonomous ego is, again, autonomous ego is a pretty nice thing to be around, right? Because they have a deep sense of their own being. They have a sense of their own worth, and they also have a sense of your worth, the worth of the people around them. As I said, they’re very connected with what’s going around them. A healthy ego is not self-obsessed.

Most of what we hear through religions, almost every religion, when you hear its ethical principles, whether those are the commandments, or the precepts in Buddhism, or, you know, whatever, however the ethical structure of a religion is conveyed, you know, it’s one of the first things that you’re given when you come into a kind of a religious context, is you are presented with the ethical underpinnings of that religion.

Because those ethical precepts are actually an attempt to, number one, help the ego structure move into its more mature, individuated, autonomous, and healthy, compassionate manifestation. And also, those ethical structures are there not just for the person, but they’re also there for the community. It also modulates egoic behavior, right?

And that’s, in one sense, that’s good, as long as it’s communicated to us in the proper way. And it’s usually not communicated to us in the proper way. You know, ethical standards usually induce guilt, and shame, and, oh gosh, a whole host of things, right? So they’re doing good, but they’re also doing almost equally bad. It’s sort of a mixed bag, you know?

Because if they’re not given to you in the right way, if you don’t understand them correctly, they actually can create divisiveness. They create a division within you. So you have the person you imagine you should be, and you’re constantly never quite coming up to be that person. There always seems a gap somewhere. And then if you add a deity in there that’s going to be upset with you when you don’t get it right, now you’ve really got a pretty potent mixture, you know? You’ve got a pretty volatile cocktail that you’re ingesting, you know?

That doesn’t mean that ethical principles and moral principles aren’t essentially healthy. They are essentially healthy, you know? An ego without any ethical principles is a dangerous ego, right? A mature ego is really nice to be around. An immature, amoral ego is not only unpleasant to be around, but they can be at downright dangerous, because they’re completely self-obsessed. Basically, moral and ethical principles are ways in which it keeps us from being completely self-obsessed. And from an ego point of view, or for any, I think, any rational point of view, that’s a pretty good thing.

And having a sort of sense of autonomy is a good thing. If you look at any great spiritual beings, one of the things that you always notice, you may not consciously notice, but you intuitively pick it up, is that they are extraordinarily autonomous beings.

Jesus was a very autonomous being. He wasn’t walking through life basically saying to everybody, Do you like me? Is what I’m saying okay? You disagreed with me and that hurt my feelings, so let us sit down and have a cup of coffee and help me process myself through this, you know? He was a very autonomous being. He was extraordinarily autonomous, right? With all of his sort of deeper, sort of mystical and enlightened sort of teaching, he was also a very autonomous being. He was not mixed up in the world or the people around him, right? He very much knew who he was and what he was doing. That’s an autonomous being.

By autonomous, I don’t mean someone that’s, it can be a dicey kind of thing, because we can mistake true autonomy for a kind of self-obsession, you know? When someone’s totally self-obsessed, they can appear autonomous in a certain way, but it’s very different than a healthy autonomous being. A self-obsessed being really has, they don’t have any feeling for what’s going on around them. They’re totally self-obsessed, which is totally different than autonomy. It’s a very immature ego structure that hasn’t quite, hasn’t developed true autonomy.

The Buddha was a very autonomous being, right? So we should understand, and all this actually arises as part of this developmental process of ego. It’s what gives us a sense of autonomy. Granted, in almost all cases, the development of the ego goes sort of, it doesn’t just, if it was just about healthy autonomy, that would be wonderful, wouldn’t it? Be fantastic. But that’s not quite, doesn’t work out quite that simple usually, does it?

The ego itself, it can develop a very healthy autonomous sense of itself, but it’s not quite that simple, you know? Because part of the ego structure is an inherent kind of conflict. This is what, one of the reasons why the Buddha, when he had his insight about human nature, basically said, life is suffering. And he didn’t mean that all life is suffering, because if he did, he would have been wrong. Because we all know, even people who suffered a lot in life, know that there’s moments of great joy, and happiness, and well-being, and love, and all sorts of things that happen, you can still participate in from the egoic perspective, right? So it’s not all suffering, fortunately. Or maybe not unfortunately, who knows?

Maybe if it was all suffering, then we wouldn’t stick in the ego for a split second. Neither would we actually develop the good parts of what ego is trying to develop in us. We would sacrifice that kind of autonomy.

But one of the fundamental insights that he had was basically, I mean, he didn’t put it in this language, I’m updating it a little bit, but if we take it sort of in a personal sense, in a bigger sense than personal, there’s obvious suffering in the world, right? Obviously, not just human beings, but all sorts of things can suffer. And that’s, I think, very obvious. It’s an intrinsic sort of aspect of life.

Thousands of years ago, people had realized a fundamental thing of life that we try very, very hard not to notice, which is that life actually consumes itself, because there’s nothing else for it to consume. So every time you go have a meal, you’re consuming life. You’re consuming life, forms of life. Whether you’re a vegetarian, or a vegan, or whatever you are, you’re actually consuming life. Life consumes itself. That’s really the only fuel it has. It’s the only thing it can do, right? When a cow’s eating grass, it’s consuming life. And so it goes.

So the ego, even though we talk about it so often in spirituality, as being this problematic sort of pseudo-entity, it’s important for us not to forget that it actually has, developmentally speaking, some very important things get developed in a healthy ego. I’m not even touching upon nearly all of them, but just some of the important ones.

So when we’re really endeavoring to go beyond ego, we’re not really trying to go beyond or get rid of healthy autonomy. We’re not trying to go beyond the more healthy structures, necessarily. We will ultimately go beyond those too, but those aren’t the problematic aspects. We will ultimately even transcend the positive aspects of ego, but it’s the negative aspects of ego, actually, that are a big part of what drives us. It drives us into a deeper state of awareness. At least it can. Doesn’t always work out that way, does it?

But it can do that. As I said, if there was no suffering, then life could and most likely would be in a perpetual, endless, and eternal state of delusion. Because what would be telling you that you’re deluded? How would you know? Suffering is basically the way you know. When you go into suffering, it’s often a way that life is saying, basically, you’re misperceiving life here. That’s why you’re suffering. You’re misperceiving life. Not all suffering. If you have some sort of injury or illness and you have pain, there’s a certain kind of suffering that can go with it.

Pain and suffering are two different things, although they’re closely associated. But even then, it’s not going to remove all suffering. But without suffering, where would be your reference?

There is another reference that tells you truth from untruth, reality from unreality. It’s called your basic intelligence. But if we really look at it, how often do we actually really rely on our intelligence? We like to think we rely on it a lot, don’t we? We like to think I’m acting very rationally and intelligently, you know, all that kind of stuff. But it usually doesn’t work out that way. Sometimes it does, but not usually.

The simplest way I can describe this is because I’ve seen it so many times through my life. I’m sure you have too. You may have experienced it. Say you’re at a job and your job that you don’t like. And as time goes on, you realize more and more and more and more that this job is not satisfying to you. And try as you will to maybe conform and relate to it in such a way that you feel good about it. You just can’t. For whatever reason, it may be something in you. It may be something that’s happening in the environment of the workplace.

And at some point in time, you know, you do kind of get the feeling, you do get sort of a rational knowledge that, gee, I think I would like to do something else or go somewhere else, right? Now, how many people go somewhere else when they have that thought? Yeah. Those that are laughing have seen this before, right? Almost no one. Almost no one.

Usually what it takes is a combination of a knowing that it’s time to move on, but most people will not move according to that because there’s no emotional force behind it. There’s no emotional oomph. And so they’ll just know that it’s not working, but they’ll stay there because they need oomph. In the ego state, we need a kind of oomph, a kind of energy, and often negative energy, to get to motivate us, especially if it’s to motivate us to do in a way that casts us once again into the unknown.

Because if you leave one job, you’re not quite sure what you’re going to do, and you have to face, you know, finding a new job and all those kind of things, right? And that’s for a lot of people somewhat uncomfortable. They don’t know how it’s going to work out. They don’t know what the next job is going to be like, and so on.

So how is it that most people actually get the oomph? Usually, as time goes on, they build negative energy, right? They make it resentful, angry, bitter, whatever. They might get depressed, you know. There are systems building negative energy, right? And when the negative energy gets enough, maybe a healthy ego doesn’t need much negative energy. Just a little bit, and it goes, okay, I get it. Time to go.

The other 98% of humanity, they have to have more negative energy than that, right? And a lot of people have to have a tremendous amount of negative energy, right? And this isn’t only in jobs, it can be in relationships also, right? That’s why when people move on from relationships, it often takes an incredible amount of negative energy for them to break the bond and move on.

There’s nothing written in life that says you have to have negative energy to just wisely move on with something in your life. It’s just that from the ego perspective, we usually just don’t move from our native intelligence. Like I said, because it’s just like truth. It’s just given to you, like, oh, this isn’t working out.

And an extraordinarily healthy, mature ego, which there isn’t very many of them, that’s enough. The other 98% of the population needs to generate negative energy. And when negative energy has to get really hot, and when it gets really, really hot, then you have enough force that gets you to break loose, right? You’re like, screw it, today’s the day. I’ve had it. I’m leaving.

Or you’re in a relationship and it hasn’t been working for four years, maybe 10 years. Do you know what I mean? You knew 10 years ago it just wasn’t quite working out. But you couldn’t just move from your own native wisdom.

The good news is that almost always the native wisdom was there. If we really look back, we realize I actually knew long before I did anything, often years. But you often can’t do that.

So what happens when most couples break up? They wait and wait and wait and wait until they generate enough negative energy that they can handle that pulling away, separating away from somebody. Of course, we all know that there’s a price to pay with that, don’t we? Then you walk away and you have bitterness, or you have anger, or you have resentment, you have blame, you have all this negative chaotic consequence, right? But the energy, the negative energy, did what it was supposed to do. It was actually giving you the thrust, the emotional thrust, to do something that you couldn’t do without it or wouldn’t do without it.

Of course, the more mature we get in life, which is a nice thing about maturing even on the ego level, one of the nice things about really maturing well is we need less and less and less negative energy to get us to listen to our own wisdom.

As you get older, I mean it doesn’t always go this way. Maybe not even often. I don’t know. But one of the potential benefits of aging is you get more and more experience and you start to realize, I don’t need to get, you know, roaringly upset to move on from my job or if I’m in a relationship that’s not working. I don’t actually need to do that. It’s not necessary.

An immature ego almost has no other recourse. They literally can’t let go until they have negative energy, right?

Happens in spiritual circles, by the way, too. Spiritual communities, you know, you’re in it and it’s like you start to feel, well, this isn’t really working for me. Do most people move on? No, by the time they move on, ah, damn, that damn thing I was in had a bunch of morons, you know. So, you know, they’re all upset and they’re resentful and they’re bitter and, you know, the whole thing happens, you know.

So you see this phenomena playing out in almost any realm where a human being is making a move into an unknown realm. Because if anything, human beings are, we tend to be very addicted to predictability, to what we know, you know.

It’s like, well, I think I’d take a stark, raving, awful relationship, then none. Why would you do that, right? Because I might, when I break up, I might actually hate myself more than I hated my partner. I don’t want to find that out. Or I might have to face all those insecurities, which will naturally arise when you kind of, you know, make a move in any way. You’ll experience those things.

But a mature, healthy ego needs much, much less negative energy to help them achieve liftoff, you know, when they need to move and do things. That’s one of the reasons why they’re pleasant to be around, because they don’t need to create negative emotional energy with you, right? If the friendship isn’t working, they can just acknowledge that. They can just simply acknowledge it and move on.

And you probably notice how rare that is. It’s only rare, however, because in the ego state, there are a lot of conflicted emotions around change and newness and the unknown. And so it takes a lot of energy to push yourself into those new vistas, new realms. But a true autonomous ego will have a much easier time with this.

So in this sense, there are some, you notice as I’m just describing certain aspects of ego, is there’s both, it’s a combination of negative and positive. There are some very positive aspects, there’s some negative aspects. The more healthy the ego gets, the less negative aspects there are.

But still, a really healthy ego still is participating in the Buddha’s, one of his fundamental insights, that there is inherent within it, there is suffering. Inherent in it. And even in life itself, inherent in life, there’s a certain amount of sorrow.

If you think you’re going to get so enlightened that when someone you love dies, they’ll just die and you won’t feel a thing, you’re deluding yourself. It’s not going to work out that way. You may have a much easier time with somebody that dies, you may have an easier time with your grief, you may be able to get over it much quicker, you may be able to move through the phases very, very quickly. But it’s not that you’re never going to experience it.

Like I said, tell Jesus that enlightened people never suffer. There was somebody that had several moments of pretty profound suffering. It doesn’t fit in our idea of what we sort of want all this, because we want truth to be kind of like an eternal pacifier shoved in our mouth.

As we become more and more awake, does it mitigate a tremendous amount of suffering? You bet it does. When we’re really quite awake, do we experience maybe 90-95% less suffering? You bet you do. But if you’re trying to eliminate every bit of it, you might be deluding yourself. I mean, this is one of the Buddha’s insights. In life there is suffering. There is some amount of suffering.

So really, at the end of the day, from the ego’s point of view, it wants to completely minimize its suffering, right? It’s not a bad thing. It’s not anything anybody has to be embarrassed about. You just, any rational human being would kind of go, I would, if given the choice, I would rather suffer less than more. It’s a totally rational, natural thing to feel. And it also propels the spiritual search itself, not wanting to suffer so much. And it’s totally rational. It’s a perfectly fine impulse to have.

But there’s something on the other side of that too. If the only thing we’re motivated by is not wanting to suffer, if that’s pretty much all there is, that can become its own delusion. Because we can do some pretty wacky things in our efforts not to suffer. In fact, we often create more of our suffering through the things we’re trying to do to not suffer. We create more and more and more suffering as we try to mitigate our suffering, you know.

But there’s something else from the deeper part of us. It’s not really interested in living life as a constant effort to mitigate suffering. It’s more interested in maximizing one’s capacity to love. And that’s a much deeper impulse.

That’s what you find in the Jesus story. God so loved the world that he gave it his only begotten son. Gospel of John. Which his son was himself. So you love something so much that you give yourself to it. You pour yourself into it. Even though you know it’s not always going to be a walk in the park, right?

People do it all the time, actually. All the time. If you love someone, you will do things that will cause you at times to suffer for the sake of your love. Again, if someone has children. If you think you’re going to have a child and never suffer. Right? But the beautiful thing about it is that you have a love. Your love is much bigger than your desire not to suffer. If it’s not, then you’re a crappy parent, right? And every time your kid cries, you’re like, damn it, why didn’t you just leave me alone, you know? But you may feel like that. It’s a natural thing to feel. Maybe if you’ve gotten woken up for the fifth time for a hundred nights in a row. You know, you don’t wake up and go, my darling’s calling me, right? At some point, you’re going to wake up and wipe your brow and go, Jesus Christ. Oh my God, really? Again?

But what’s going to get you out there is love. That’s what it’s going to get you there, is love. And so, you will be willing to embody and endure that discomfort for the sake of love.

So, love is a... The nice thing about love is its motivation is not to... It doesn’t have its motivation is not not to suffer. That’s not its concern. Its concern is simply its capacity to love. That’s its only concern. If you feel into the real aspect of love, it’s not... It doesn’t have the egoic agenda not to suffer. It has its agenda, which is to love more fully and completely and selflessly. And the higher forms of love that we experience, the more we experience this.

The lower forms of love, you know, if you have a inconvenience very much, you go, ah, I’ve kind of fallen out of love, you know? Why? Well, because my girlfriend lives five minutes away and I, you know, that’s a little far to drive, you know? Unless I’m really lonely, you know, but... Or the typical story, you know, I really do love you, honey. I really, I really, I really do, I really do love you. I don’t have any time for you, but I do love you. You see, I play poker with the boy seven days a week, and so therefore I can’t hardly ever see you, but I really love you, right? You know what I’m talking about. That’s somebody who does not love at all, right?

Okay. So I think obviously, developmentally, sort of developing of the ego as an idea, as an image, obviously very problematic, because then it’s something you have to protect constantly. Whatever your image of yourself is, you have to protect it, and you will find yourself protecting it, for or against your will.

If your image is really positive, then you’ll protect yourself from anybody seeing you in a negative way. If your image of yourself is very negative, you’ll tend to reject anything positive that comes your way. Oh, no, not me. No, no, not me. Couldn’t be me. I’m rotten, you see, but at least I know who I am.

So, you know, most images, strangely, are not particularly positive, and so there’s this other side of the whole ego structure, which is this constant fear of being discovered, this constant insecurity, because you know, you absolutely know, because you’ve absolutely experienced it over and over in your life, you know how tenuous it is that somebody can say something to you and ruin your entire day against your will, even if you really try not to have it ruin your day. They can say certain things that’ll kind of cut to the bone, hurt your feelings, which really means what they did is they hurt your image, and so it’s very flimsy, right?

If you’re actually walking around with an identity that somebody can cause you pain simply by what they say, that’s a very insecure place to live in, isn’t it?

And we don’t generally have one ego image or self-image, do we? Generally, there’s many images inside a particular human being, and those images are, those self-images are constantly competing with each other. I’m good. I’m not so good. I’m right. I’m wrong. I’m worthy. I’m not worthy. You know, you can bounce back and forth between lots of self-images that are being evoked given whatever life circumstance you’re in, and those images, as I say, you’re left alone, and those images are actually often start to compete with one another. That’s the feeling of conflict, when there isn’t really anything to be conflicted about except what’s happening in your own mind.

So it’s a very shaky thing to base one’s life on, because it’s so, again, a really healthy ego is much more robust, right? They’re much more robust. They have much more resiliency. They do have their own images, and they probably do have competing images, but they’re competing in a much lower level. They’re much more robust, and so, you know, they can withstand more conflict.

But still, there’s always going to be an element of insecurity about it. And not only that, but within the ego structure itself is this emptiness. The image I always get, I know this is a silly image, it’s almost like a donut. Something, this structure, that has an empty hole in the middle of it. And in the core of every ego is an empty hole. It’s like a black hole right in the middle of the ego structure. It’s always there. You don’t even have to particularly look hard to find it, right?

It’s in that hole, that void, that emptiness at the core of ego, is the primary reason why ego has fear and insecurity as a basis for its existence, for its structure. Different people relate to that differently.

A lot of people, especially in the West, as I’ve often said, our epidemic illness in the West is... What’s the word I’m looking for? Well, I can’t think of the word I’m looking for, but basically it’s a bad self-image. Feeling bad about yourself, right? That’s at the core, that’s a Western epidemic disease. In fact, it’s become so normalized that it’s almost to a Western person, it’s almost impossible for them to imagine that somebody could grow up without basically feeling bad about themselves in any way.

But of course it happens. When the first Tibetans started to come out of Tibet, and the teachers started to teach in this country decades ago, they started to encounter with their students, would come up to them and say, oh, I feel so bad about myself, you know, I saw unworthiness, that’s it, unworthiness. I feel so unworthy.

And initially a lot of those teachers, I remember there was one teacher that went to... I read a story, went to one of their Western students and this person’s telling me, you know, about feeling this way about them, feeling unworthy. And he literally had to say, what’s that? It was inconceivable that you would feel unworthy. You literally couldn’t conceive of it. How could someone actually feel unworthy? That’s not something they needed to deal with in their culture, for the most part. I’m sure they had their own hang-ups, every culture does, but that wasn’t predominantly one of them.

Since they left Tibet, I don’t know, you know, how they feel, but they come to America, don’t worry, they’ll catch it. We’ll give it to them.

But in our culture, we relate to it. And one, you know, there’s all these sort of life reasons given your upbringing and your disappointments and you’re being shamed at moments that weren’t very conducive to your well-being, and you create unworthiness. But even if you didn’t have that, the predominance is, you know, if you have this empty sort of void in the middle of the ego structure.

And it’s funny, because when you finally go through that void, which is what you really do in spirituality, you’ve got to go through it, you’ve got to go through that empty center. And it’s not that the empty center is problematic in and of itself, it’s just a totally quiet, still, empty center. It’s not good, it’s not bad, it’s not telling you anything about yourself, it’s just an empty center.

Just like every universe has a black hole in the middle of it, the human ego structure has a black hole in the middle of it too. And the way we are taught, mostly non-verbally, but we’re taught anyway to relate to that, is we interpret it as some sort of personal defect. There’s something wrong with me. That the core of me is, you know, an empty...

Now, most people don’t perceive it nearly directly enough to call it an empty core, an empty center. They just feel it, they just feel something. And they’ve, in our culture, we are modeled of how to interpret that. And we interpret that as unworthiness, there’s something wrong with me.

Inauthenticity. Do you ever feel inauthentic? That’s not the word, is it? I think it is, yes, okay. But where that really comes from, I mean, it can come from, of course, it’s reinforced as you grow up by people around you, can make you feel, you know, not worthy and stuff. But have you at times in your life, and often we really feel this when we’re younger, often coming into our teenage years, and a little bit before that as well, you feel like you’re kind of faking it. You’re faking being who you are.

It’s one of the reasons why when people go through adolescence, they can be kind of chaotic, because they start to realize that they’re faking it. That the image they’ve had is not real, and it’s not true, and it doesn’t fit. It actually belonged to mommy and daddy, or the culture or society, and so they’re trying to cast it off, right? Unfortunately, most of the time they just put a new one on, right? They try to create their own, which they later find later in life, it’s not that much different from the one that mommy and daddy gave them. That’s always very disappointing. It’s like you just undressed it and put new clothes on it, but it’s basically the same thing, you know?

This is why so many people have a problem with silence, because when we’re quiet, when we’re not disturbing ourselves with something or preoccupying ourselves, we will feel that empty core very quickly.

If you’re used to it, if you’ve let yourself kind of go into it, you realize that empty core, it’s not bad at all. It’s actually very, very pleasant, and it’s actually the doorway to something much more much more deep. It’s actually a very efficient doorway to awakening itself.

But if you haven’t done that, when you first encounter silence and have nothing to do, you will see, you will experience how your mind relates to that empty core at the center of your ego, because when you have nothing to do, and it’s very quiet, that’s what you start to experience.

And you’ll maybe have different people have different reactions. Some people get a little depressed. Some people’s mind starts to just race as a way of covering it over, as a way of, you know, like to have a racing anxious mind is better than to directly encounter. Again, it’s hard in the West to encounter that emptiness, because we’re so conditioned to experience it as a kind of essential inadequacy, right?

And there is something about inadequacy that’s actually true, that’s almost always missed in the West, because we’re in such a rush to make people feel better, that we rush right past a lot of really useful truth.

A really useful truth is, so you feel unworthy, huh? Well, of course you do. You’re pretending to be something you’re not, you know? If your whole life energy is invested in an image, an image, and the image really isn’t you, it’s not actually who you are. And somewhere deep inside, you know that.

Can you see how easy it would be to make this assumption unconsciously? All this happens so quick, it’s usually unconscious, but you make this assumption that there’s something wrong, that the ego structure itself, it isn’t worthy of being who you are. It’s not unworthy because it’s essentially bad, or, you know, or evil, it’s just unworthy in the sense because it’s an image. And so there will always be some sense of dissatisfaction with the image.

It’s not that you are unworthy, it’s that the image you’ve bought into about yourself isn’t worthy of being who you are. It’s like having clothes on. If I identify myself with these clothes, these clothes, they’re not worthy of being who I am. That doesn’t mean there’s anything wrong with the clothes, it just means when I project myself onto them, which happens in the West a lot, right? I am what I look like, you know.

But if you imagined these, your clothes, your pants, and your shirts, and your shoes, and your socks, and all of them, they’re perfectly fine in and of themselves, but they aren’t actually worthy of being who you are. But a lot of people actually think they are the way they look. And so they always have to look perfectly well, because they actually feel like they are the clothes they wear.

And so there’s a part of unworthiness that if we’re too quick just to try to cover it up and make ourselves feel good right away, we’ll miss something that could be so liberating, which is, it’s not you that’s unworthy, it’s the image that you’ve created of yourself. And that was kind of a natural byproduct of developing an ego. An ego that has some positive things, as I said, autonomy and all those kind of things, has some very healthy aspects, but essentially the image isn’t you.

It’d be nice if we were taught that very early on, wouldn’t it? This idea of you, you know why it doesn’t fit so well? Like I’ve talked to so many people when they were young, they just kind of felt like they were faking it. Faking being who they thought they were. Faking being the person that they were brought up to be.

And you look around when you’re really young, you say, well, everybody else seems to be doing really well with it. Nobody else seems to be in a personal existential crisis, you know? I mean, not the seven-year-olds that I know, you know, because you see this stuff very, very young.

I remember when I was young and I looked around and I had a very visceral sense of this, that my sense of who I was, that was basically, you know, given to me. I had a visceral sense that I was kind of faking being me in some way. It wasn’t really bad, it wasn’t heavy like it is with a lot of people, but it was still there.

And I remember looking around and I looked, as you do when you’re young, for a reference and as I was looking around I thought, everybody seems to be doing perfectly fine with theirs, you know? Well, you get a little bit older and then you realize almost nobody’s doing well with theirs, right? Nobody’s actually doing that great with it, you know? By the time you get to be, you know, in your adult years, in your 20s and 30s and by the time you hit your 40s, boy, do you realize that actually what you were perceiving was extraordinarily common and there is a truth in it.

When we misperceive who we are, it’s going to feel inauthentic. It can’t be otherwise. So again, that kind of suffering, whether it’s strong or mild, is part of what motivates us to let it go. Because if it felt totally authentic and real, we’d never let it go. We’d be stuck with a phony image indefinitely.

So when I say false self, I have no intention to communicate a kind of damning or negative judgment on the self. To call something false is not to call it bad or wrong, it’s just to call it false. If I forgot that I, if I thought that I was what I looked like, I would just have had a false image. It’s not a bad, it’s not evil, it’s just false. It’s just not right. So there’s no moral judgment about the falseness of the egoic image. It’s just not real.

So in so many esoteric or inner forms of spirituality have an element of quiet in them. It’s because when you’re quiet, you can’t really sustain the image. As I’ve said, you have to keep thinking the image into being. If you’re not thinking the image into being, it literally can’t sustain itself. And that sometimes can be wonderful, sometimes can be frightening, sometimes can be confusing.

But essentially the problem when we’re, when you haven’t experienced much silence, and sometimes you’re actually experiencing the empty center of the ego, where there is no image. Last night when we ended the question and answer, and I talked about that sort of imageless place. As I said, awareness is often one of the easiest portals. Awareness has no image, just aware. The awareness that’s looking at me right now and listening to me, that awareness has no image. The image is in your mind, but it’s not in the awareness.

As Ramana Maharshi said, the most direct teaching is be still. If you can't do that, then I'll give you inquiry. If you can't do that, then I'll give you devotional practices.

All of which can be appropriate. It's just how ready we are. But the reason that he said to be still is the ultimate form of spiritual practice, is because as soon as we're still, we cannot sustain the image we have.

So when I was pointing out last night that when you really directly look inside, the beautiful thing about inquiry, self-inquiry, is when you really ask yourself, who am I? When you look inside and you look past the thoughts and feelings and all the associations that you normally identify yourself with, when you realize there's something prior to all of that, all of a sudden you can't find an image. Who am I? Let me look. Let me find myself.

As I said last night, as something very... and let me hold myself to account. Let me see if I can define exactly, precisely what I am. If I asked me to show me your hand, you'd show me your hand. That's a very exact and precise thing to do. If I said, show me yourself, because if you really look, there's nothing there. There's no image.

So actually when you do inquiry and you don't get the answer, not getting the answer to the question, who am I, is the beginning of getting the answer. Because you're beginning to see through the image, there's nothing there. And then you see how addicted we are to seeing ourselves and relating to ourselves as something or someone.

But when we really look for that someone in a precise way, we keep not finding it. And therefore we think we haven't got the question right. We haven't got the answer.

That's why I say when someone asks who am I, they get the right answer every single time. It just is so immediate they don't know it. It's so unexpected they don't notice it. They look in, they don't find anything, and they go, ah, I don't know. But they do know, because they looked in and they didn't find anything. There's the beginning of your answer.

Maybe you're not a thing. Maybe you're not an image.

So when Ramana said, be still, this is what you cannot avoid when you're being still. It's noticing that imageless place inside of your own consciousness. And all you do is let yourself go there. Once you've let yourself go, once you've gone through that empty core, that's your doorway to experiencing the infinite. That's what it is.

Once you've gone through and you look back, then you can see what you were doing your whole life. Then you can see, I was treading water on top of the void. It's like I was right on that void, but I was trying to make sure I didn't sink. I was using this image and that image and this idea and that idea, and if feeling really rotten about myself will keep me from sinking, I'll grab hold of that. Anything to keep treading water on the top of this empty place inside, right? Because if I'm ever still, what's going to happen to me? I'm going to sink. I'm going to sink. I'm going to go right through it. Of course, when you go right through it, that's when you discover the infinite.

So looking back, we can see I was treading water on the top of the void the whole time. All this fuss, all this sorrow, all this striving, all this grasping, all this pushing away, it was just a means of treading water. And then usually the world looks a lot different to you then, because then you can see, boy, no wonder everybody's so scared and frightened and reactive and everything, because they're treading water.

When we're water treaders, we're pretty reactive. But when we stop, as the great Saint John on the Cross wrote, in order to come to the knowledge you have not, you must go by a way in which you know not. Get what he's talking about? In order to find out who I am, I must go by a way in which I don't know who I am. I must go to that place where I can't find myself inside, where I don't know where I am or who I am. And if I go to that place and be still, I will come to realize what I am.

But this is a Christian mystic realizing exactly the same thing, trying to communicate it. In order to come to the knowledge you have not, you must go by a way in which you know not. In order to be what you are not, you must go by a way in which you are not. And so it goes.

And when we do, what we're then left with, if you want to call it ego at all, is a healthy autonomy without the image that needs to be protected. Then you understand ego wasn't all a terrible mistake. Sometimes it feels that way. But it developed something. The infinite actually developed a necessary autonomous being. It's just the next step. It's the big one. Then it can let go of what it used in order to create that autonomy, which was an image. You can actually have the autonomy without the image.

I hope you enjoy your day.